Polymyalgia reumatica is een inflammatoire aandoening die vrijwel alleen voorkomt bij mensen boven de 50 jaar, met pijn en langdurige ochtendstijfheid van de schouder- en heupgordel. Kenmerkend zijn klachten aan beide kanten tegelijk, moeite met opstaan, aankleden en de armen heffen, en verhoogde ontstekingswaarden (BSE en CRP). De diagnose is klinisch, na uitsluiting van nabootsers zoals reumatoide artritis, een spierontsteking en een traag werkende schildklier.

De behandeling bestaat uit glucocorticoiden (prednison), meestal met een kenmerkend snelle verbetering die de diagnose ondersteunt, gevolgd door een geleidelijke afbouw over maanden. De belangrijkste valkuil is de nauwe samenhang met reuscelarteriitis: bij nieuwe hoofdpijn, kaakpijn bij het kauwen of visusklachten is met spoed hogere dosering en verdere diagnostiek nodig om blijvend visusverlies te voorkomen.

Psoriatische artritis is een chronische, inflammatoire gewrichtsaandoening die samenhangt met psoriasis en tot de spondyloartropathieen behoort. Bij een deel van de mensen met psoriasis ontstaan gewrichtsklachten, soms zelfs voordat de huidziekte zichtbaar is. Het beeld is heel wisselend: pijnlijke, gezwollen gewrichten (vaak asymmetrisch), een volledig gezwollen vinger of teen (dactylitis, de worstvinger), ontsteking van peesaanhechtingen (enthesitis), rugklachten door axiale betrokkenheid, en kenmerkende nagelafwijkingen.

De diagnose steunt op de kliniek, het onderzoek van huid en nagels en de CASPAR-criteria, waarbij de reumafactor meestal negatief is. De behandeling wordt afgestemd op de aangedane domeinen, van methotrexaat bij perifere artritis tot biologicals zoals TNF-, IL-17- en IL-23-remmers. Vroege herkenning en behandeling helpen blijvende gewrichtsschade te voorkomen.

Jicht is de meest voorkomende vorm van ontstekingsreuma en ontstaat doordat urinezuurkristallen neerslaan in een gewricht bij een langdurig verhoogd urinezuur in het bloed. Kenmerkend is een acute aanval: een rood, warm, gezwollen en extreem pijnlijk gewricht dat vaak in de nacht opkomt, klassiek de grote teen (podagra). De diagnose is bij een typisch beeld klinisch te stellen; de gouden standaard is het aantonen van urinezuurkristallen in gewrichtsvocht.

Let op: het urinezuur in het bloed kan tijdens een aanval juist normaal zijn, dus een normale waarde sluit jicht niet uit. Een aanval wordt behandeld met een ontstekingsremmer, en bij terugkerende aanvallen, jichtknobbels of nierstenen volgt urinezuurverlaging met allopurinol als eerste keus, volgens een treat-to-target-aanpak. Zo zijn aanvallen op termijn goed te voorkomen.

Myositis betekent letterlijk spierontsteking. Medisch gaat het om de idiopathische inflammatoire myopathieen: een groep zeldzame auto-immuunziekten waarbij het afweersysteem de eigen spieren aanvalt. Het klinische kernkenmerk is een geleidelijk toenemende, symmetrische zwakte van de proximale spieren, waardoor opstaan, traplopen en de armen heffen moeilijk worden. Bij dermatomyositis horen daar kenmerkende huidafwijkingen bij, zoals een paarsrode verkleuring van de oogleden en rode plekjes over de knokkels.

De diagnose steunt op een verhoogd creatinekinase in het bloed, myositis-specifieke antistoffen, een EMG, een MRI van de spieren en zo nodig een spierbiopt. Belangrijk is dat een nieuwe myositis aanleiding is om te zoeken naar een onderliggende kanker en naar longbetrokkenheid. De behandeling bestaat uit afweeronderdrukkende medicatie, met glucocorticoiden als eerste stap, aangevuld met fysiotherapie.

Systemische lupus erythematodes (SLE) is een chronische auto-immuunziekte waarbij het afweersysteem lichaamseigen weefsel aanvalt. De ziekte is systemisch: ze kan vrijwel elk orgaan treffen, van de huid en gewrichten tot de nieren en het bloed. SLE komt vooral voor bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd en verloopt in golven, met opvlammingen en rustigere periodes. Kenmerkend zijn gewrichtspijn, vermoeidheid, huiduitslag (waaronder de vlindervormige uitslag over wangen en neus) en gevoeligheid voor zonlicht; een gevreesde complicatie is nierontsteking (lupusnefritis).

De diagnose steunt op het klachtenpatroon en antistoffen: een positieve ANA is het toegangscriterium, met anti-dsDNA en anti-Sm als specifieker. De behandeling is de laatste jaren sterk verbeterd: hydroxychloroquine vormt de basis voor vrijwel iedereen, aangevuld met ontstekingsremmers en afweeronderdrukkende medicatie op geleide van de aangedane organen. Vroege herkenning, therapietrouw en zonbescherming bepalen mede het beloop.

De ASDAS-score (Ankylosing Spondylitis Disease Activity Score) is een gevalideerde maat voor de ziekteactiviteit bij axiale spondyloartritis, ontwikkeld door de internationale ASAS-groep. De score bundelt vier door de patient gerapporteerde klachten (rugpijn, duur van de ochtendstijfheid, algeheel oordeel over de ziekteactiviteit en perifere pijn of zwelling) met de CRP-waarde uit het bloed. Juist die ontstekingsmarker maakt de ASDAS betrouwbaarder dan de puur subjectieve BASDAI.

Een uitkomst onder 1,3 staat voor inactieve ziekte, boven 3,5 voor zeer hoge activiteit. In de behandelrichtlijnen geldt inactieve ziekte, of op zijn minst lage ziekteactiviteit, als het behandeldoel. Dit artikel bespreekt de vijf onderdelen, het verschil tussen ASDAS-CRP en ASDAS-ESR, de vier ziekteactiviteitsstaten en de drempels voor een klinisch relevante verbetering.

Artrose is de meest voorkomende gewrichtsaandoening, waarbij het kraakbeen in een gewricht geleidelijk verdunt en het hele gewricht verandert, met pijn en stijfheid als gevolg. Anders dan de term "slijtage" suggereert, gaat het om een actief proces van kraakbeen, bot en gewrichtsslijmvlies samen. Artrose zit het vaakst in de knie, de heup en de handen.

Kenmerkend zijn pijn die opkomt bij belasting en afneemt bij rust, een korte ochtend- of startstijfheid van minder dan een half uur, en soms knisperen (crepitus) in het gewricht. De diagnose is vooral klinisch; een rontgenfoto kan gewrichtsspleetversmalling tonen, maar de mate van schade zegt weinig over de klachten. De behandeling draait niet om rust maar juist om bewegen: voorlichting, oefentherapie en gewichtsverlies vormen de kern, aangevuld met pijnstilling en bij ernstige klachten een gewrichtsvervangende operatie.

Reumatoïde artritis is een chronische auto-immuunziekte waarbij het eigen afweersysteem het gewrichtsslijmvlies aanvalt en ontsteking veroorzaakt, met symmetrische pijn en zwelling van vooral de kleine gewrichten van handen en voeten. Kenmerkend zijn langdurige ochtendstijfheid en warme, gezwollen gewrichten; onbehandeld kan de ontsteking blijvende gewrichtsschade veroorzaken. De diagnose berust op het klachtenpatroon, de antistoffen reumafactor en anti-CCP (ACPA) en de ontstekingswaarden; volgens de ACR/EULAR-criteria uit 2010 wijst een score van zes of meer van de tien punten op definitieve reumatoïde artritis.

Vroege herkenning en verwijzing tellen, want de behandeling werkt volgens het principe treat-to-target met methotrexaat als ankermedicijn, zo nodig aangevuld met een biological of JAK-remmer. Hoe eerder de ontsteking wordt onderdrukt, hoe groter de kans op remissie en hoe kleiner de kans op blijvende schade.